Güneydoğu Türkiye’de insan haklarının durumuna ilişkin BM raporu

Sur-bm

Özet bölümü

1.     Bu rapor, Temmuz 2015 ile 31 Aralık 2016 tarihleri arasında, Türkiye’nin güneydoğusunda, özellikle de Türkiye Hükümeti tarafından yürütülen operasyonlarla bağlantılı temel insan hakları kaygılarına genel bir bakış sağlamaktadır.

2.     Temmuz 2015 ile Aralık 2016 tarihleri arasında, Güneydoğu Türkiye’deki güvenlik operasyonları bağlamında 2000’e yakın insanın öldürüldüğü bildirilmiştir. Alınan bilgilere göre, bu sayı 800’e yakın güvenlik güçleri mensubunu ve belirsiz sayıdaki bir kısmı devlete karşı şiddet içeren veya içermeyen eylemlere karışmış olabilecek yaklaşık 1200 yerel sakini içermektedir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi (BMİHYK) sayısız aşırı güç kullanımı; öldürme; zorla kaybetme; işkence; konut ve kültürel mirasın yıkımı; nefret suçu; acil tıbbi hizmete, gıdaya, suya ve geçim kaynaklarına erişimin engellenmesi; kadına yönelik şiddet ve siyasal katılımın yanı sıra düşünce ve ifade özgürlüğü hakkının ciddi şekilde engellenmesi vakası belgelemiştir. Bildirilen en ciddi insan hakkı ihlalleri, tüm yerleşim bölgelerinin giriş çıkışa kapatıldığı ve hareketin engellendiği günlerce süren sokağa çıkma yasakları dönemlerinde yaşanmıştır.

3.     BMİHYK’ye Güneydoğu Türkiye’de insan hakkı ihlallerinin gerçekleştiğine dair ayrıntılı ve güvenilir iddiaların ulaşmaya başladığı Temmuz 2015’ten bu yana, başta Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserliği olmak üzere Avrupa’daki bölgesel insan hakları mekanizmalarının yanı sıra, İnsan Hakları Konseyi Özel Usuller ve İnsan Hakları Anlaşma Organları dahil sayısız Birleşmiş Milletler insan hakları mekanizması, bildirilen iddialara ilişkin kaygılarını dile getirmişlerdir.

4.     Mayıs 2016’da, İnsan Hakları Yüksek Komiseri, Türkiye Hükümetinden bir BMİHYK insan hakları yetkilileri ekibinin, olguları tahkik etmesi ve bildirilen insan hakları endişelerini araştırması için ilgili bölgeye tam ve engelsiz erişimine izin vermesini talep etmiştir. BMİHYK bu talebini birçok kez yinelemiştir ancak Şubat 2017 tarihi itibariyle Türk makamlarından bir resmi cevap almış değildir.

5.     Haziran 2016’da, sözü edilen erişimin yokluğunda, Yüksek Komiserlik, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 48/1414 sayılı önergesi kapsamındaki yetkisine dayanarak, Cenevre’deki BMİHYK merkezinde bir izleme süreci başlatmıştır. Bu izleme, standart BMİHYK metodolojisi doğrultusunda yürütülmüştür. Türkiye Hükümetinin 15 Temmuz 2016 darbe girişimine verdiği yanıt ve ulusal çaptaki terörle mücadele politikaları gibi tüm ülkeyi etkileyen bazı gelişmeler, Güneydoğu Türkiye’deki durumla (doğrudan veya dolaylı) ilgili olduğunda bu raporda belirtilmiştir.

6.     Bu rapor, BMİHYK uzaktan izleme ekibi tarafından alınan, teyit edilen ve analiz edilen bilgilere dayanmaktadır. Bilgi toplama ve teyit etme metotları arasında, birden fazla kurbanla, tanıkla ve kurbanların akrabalarıyla yapılan görüşmeler; Türk ve uluslararası sivil toplum kuruluşlarının (STK’lar) yanı sıra Türkiye Hükümeti tarafından sağlanan bilgilerin analizi; resmi kayıtlar; açık kaynak belgeler; uydu görüntüleri, videolar, fotoğrafik ve sesli materyaller ve diğer ilgili ve güvenilir materyaller yer almaktadır. BMİHYK, uzaktan izlemenin kısıtlılıkları dahilinde aldığı bilgilerin geçerliliğini doğrulamak için gereken titizliği, mümkün olduğunca göstermiştir. BMİHYK, kaynaklarının korunmasına önem vermektedir ve gizliliklerinin muhafaza edilmesini sağlamaktadır. Bu nedenle kaynaklarının kimliğinin belirlenmesine sebep olabilecek hiçbir bilgiyi, kendi rızaları olmaksızın ifşa etmemektedir.

7.     Cenevre’deki Birleşmiş Milletler Ofisi’nin Türkiye Daimî Misyonu ve İsviçre’deki diğer uluslararası organizasyonlar tarafından Güneydoğu Türkiye’deki duruma ilişkin sağlanan bilgilere müteşekkir olsa da, BMİHYK, etkilenen yerlere, insanlara ve Güneydoğu Türkiye’deki çeşitli Hükümet, bağımsız ve sivil toplum kaynaklarına doğrudan erişiminin olmamasından müteessiftir. Bu, diyalog kurulmasını engellemiş ve alınan iddiaların yerel makamların elindeki bilgilere karşı doğrudan teyidini imkânsız kılmıştır. Dolayısıyla, bu raporun yazılışı sırasında, BMİHYK, dikkatine sunulan tüm iddiaları doğrulama kapasitesine sahip değildi. Bu rapor bu sebeple Güneydoğu Türkiye’deki insan hakları durumunun kapsamlı bir resmini sağlamamakta ancak Temmuz 2015 ile Aralık 2016 arasında söz konusu bölgedeki vakaların bir örneğini sunmaktadır.

8.     Güneydoğu Türkiye’de insan haklarından yararlanılması ile ilgili sorunlar, Hükümet kaynaklarına göre Kürdistan İşçi Partisi (PKK) tarafından gerçekleştirilen ve bölgede diğerlerinin yanı sıra iktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) mensuplarını da hedef alan terör eylemleri ve öldürmeler veya kaçırmalar gibi şiddet eylemleri ile daha da kötüleşmiştir. Hükümetin buna verdiği yanıtın, bölgede orantısız güvenlik tedbirleri uygulamak ve askeri faaliyetlerini yoğunlaştırmak olduğu bildirilmiştir. Şiddet ve güvenliksizliğin bu şekilde hâkim olması, siyasal istikrarsızlık ve toplumsal bölünmelerin derinleşmesi ve Güneydoğu Türkiye’de toplumsal diyalogu kolaylaştıracak etkili herhangi bir kurumsal platformun yokluğu sebebiyle daha da kötüleşmiştir.

9.     Güneydoğu Türkiye’de insan haklarının yerel düzeyde korunması, Temmuz 2015 sonu ile Ağustos 2016 bitimi arasındaki 13 aylık dönemde yüzlerce insanın hukuk dışı şekilde öldürülmesi iddialarına ilişkin tek bir soruşturmanın bile olmayışı ile de görüldüğü üzere, en azından Temmuz 2015’ten bu yana işlemez durumda görünmektedir. Kurbanların aile üyelerinden ve yasal temsilcileri olan avukatlarından alınan bilgilere göre, yerel savcılar ısrarlı bir şekilde, rapor edilen öldürmelere ilişkin soruşturma açmayı, anayasal ve uluslararası insan hakları hukuku yükümlülüklerini ihlal edecek şekilde reddetmişlerdir.

10.  23 Haziran 2016’da çıkarılan 6722 sayılı yasa dahil bir dizi yasanın, çeşitli STK’larca rapor edildiği üzere, güvenlik güçleri için bir “sistematik dokunulmazlık” atmosferi yarattığı bildirilmektedir.

11.  Birleşmiş Milletler, 15 Temmuz’da olağanüstü hâl ilanı ve 19 Ekim 2016’da üç ay uzatılması ile takip eden Türkiye’deki 15 Temmuz 2016 darbe girişimini güçlü bir şekilde kınamıştır. Türkiye Hükümeti, 21 Temmuz 2016 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’ni, Uluslararası Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi’nin 4. maddesi kapsamında Sözleşme’nin 2, 3, 9, 10, 12, 13, 14, 17, 19, 21, 22, 25, 26 ve 27. maddelerindeki yükümlülüklerini askıya aldığı konusunda bilgilendirmiştir. Hükümet aynı zamanda, Avrupa Konseyi Genel Sekreteri’ni İnsan Hakları ve Temel Özgürlükler Avrupa Sözleşmesi hükümlerindeki yükümlülüklerini askıya aldığı konusunda bilgilendirmiştir. BMİHYK askıya alınan hakları kısıtlayan tedbirlerin durumun zorunluluklarının kati surette gerektirdiği kapsamla sınırlı olması, yani orantılı ve süre, coğrafi kapsam ve maddi kapsam açısından gerekli olanla sınırlı olması gerektiğini de hatırlatır.

12.  BMİHYK, neredeyse eşzamanlı olarak, Güneydoğu Türkiye’de güvenlik operasyonları yürüten, 15 Temmuz 2016 darbe girişimi ile uğraşan ve bir dizi terör saldırısıyla baş etmeye çalışan Türkiye’nin yüz yüze olduğu karmaşık durumu anlamaktadır. Ancak BMİHYK, olağanüstü hâl ilanını takiben alınan tedbirlerin insan haklarının kullanımı üzerindeki olumsuz etkilerinden ciddi şekilde kaygı duymaktadır. Güneydoğu Türkiye’de bu tedbirler büyük ölçüde genel olarak muhalifleri ve özel olarak da muhalefetteki siyasi partileri, Kürt kökenli yurttaşları orantısız etkileyecek şekilde hedefliyor görünmektedir. Özellikle endişe verici olan ise kamu görevlilerinin, özellikle de okul öğretmenlerinin büyük çaplı şekilde görevden alınması; Halkların Demokratik Partisi (HDP) mensubu milletvekillerinin ve Kürt çoğunluklu bölgelerin belediye başkanlarının kitlesel olarak tutuklanması ve Kürtçe dilinde yayın yapan yerel ve ulusal medya kuruluşlarının neredeyse tümünün kapatılması ve gazetecilerinin tutuklanması durumudur. Dahası, olağanüstü hâl kararnameleri adalete ve adil yargılanma garantilerine erişimi ciddi şekilde kısıtlamıştır.

13.  BMİHYK, PKK’nin güvenlik güçleri ve diğer şahıslar arasında ölüm ve yaralanmalara sebep olan bir dizi şiddet eylemi gerçekleştirdiği yönünde Türkiye Hükümetinden aldığı raporları dikkate almaktadır. Hükümete göre PKK aynı zamanda aralarında çocukların da bulunduğu şahısları kaçırmak, şehir ve kasabalarda hendekler kazmak ve yollara barikatlar kurmak ve acil tıbbi hizmetlerin sağlanmasını engellemek gibi eylemlerde de bulunmuştur.

14.  Raporlara göre Güneydoğu Türkiye’de yerinden edilmiş kişi (IDP’ler) sayısının, esasen Kürt kökenli yurttaşlar olmak üzere, 355.000 ile yarım milyon arasında olduğu tahmin edilmektedir. Yerinden edilmiş nüfusun dış mahallelere, kasabalara ve köylere veya Türkiye içindeki diğer bölgelere göçtüğü bildirilmektedir.

15.  355.000’in üzerindeki ülke içinde yerinden edilmiş insana insani yardımın çok kısıtlı olduğu rapor edilmektedir. Eldeki bilgilere göre insani ihtiyaçlara yanıt vermesi ve ülke içinde yerinden edilmiş kişiler dahil Güneydoğu Türkiye’deki nüfusa yardım sağlaması için hiçbir uluslararası örgüte erişim izni verilmemiştir. Yerel STK’lar, Hükümet yardımının, acil durumlarda insani müdahaleler için geçerli temel insani yardım ilkelerine aykırı şekilde, temiz bir adli sicile sahip olma koşuluna bağlandığını bildirmektedirler.

16.  Bu raporun amacı, Güneydoğu Türkiye’deki ciddi insan hakları endişelerini, tam ve bağımsız soruşturmalar yürütmek dahil, bunlara çare bulma yollarını teşvik etme niyeti ile yetkili makamların dikkatine sunmaktır. Bu raporda sunulan bilgileri tam olarak doğrulamak ve teyit etmek açısından, BMİHYK’nin saha bazlı bir insan hakları izlemesi yapabilmek için Güneydoğu Türkiye’ye doğrudan ve özgür biçimde erişimi gereklidir. BMİHYK, Türkiye Hükümeti ile bir diyalogu sabırsızlıkla beklemekte ve Hükümetin Güneydoğu’daki insan hakları zorluklarını ele alma çabalarına desteğini uzatmaktadır.

Serap çevirdi, 26 sayfalık raporun özet bölümünün tam çevirisi.

Reklamlar

Güneydoğu Türkiye’de insan haklarının durumuna ilişkin BM raporu” üzerine bir yorum

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s