Marco Polo’nun dünyasına geri dönüş ve ABD askeri yanıtı (3) – Robert D. Kaplan

Section-3.jpeg

Üçüncü Bölüm

MARCO POLO’NUN YOLU ÜZERİNDEKİ GEÇKİN İMPARATORLUKLAR

Asya’ya 24 yıl süren gezisine 1271’de Adriyatik’in doğu kıyısından demir alarak başlayan Marco Polo, Hanbalık’taki (günümüz Pekin’i) Moğol imparatoru Kubilay Han’ın huzuruna varmadan önce Filistin, Türkiye, kuzey Irak, İran’ın tamamı (Azeri ve Kürt kuzeyinden Basra Körfezi’ne dek), kuzey ve doğu Afganistan ve Çin’in etnik-Türk Xinjiang vilayetinde epeyce zaman geçirecekti. Hanbalık’tan Çin’in tümüne ve Vietnam ve Myanmar’a yolculuklar yapacaktı. Venedik’e dönüş rotası onu Hint Okyanusu’ndan geçirecekti: Malakka boğazından Sri Lanka’ya, Hindistan’ın batı kıyısı Gucerat’a ve Umman, Yemen’e ve Doğu Afrika’ya gezilere. Erken 21. yüzyıl dünyasının bir jeopolitik odak noktası olsa, bu şöyle olurdu: Basra Körfezi’nden Güney Çin Denizi’ne kadar ve Ortadoğu, Orta Asya ve Çin dahil Büyük Hint Okyanusu. Mevcut Çin rejiminin önerdiği kara ve denizden İpek Yolu, Marco Polo’nun seyahat ettiği rotayı aynen kopyalıyor. Bu tesadüf değil. Yuan Hanedanlıkları ile Çin’e 13. ve 14. yüzyıllarda hükmetmiş olan Moğollar, aslında, “küreselleşmenin erken uygulayıcılarıydılar”, yaşanabilir Avrasya’nın tamamını gerçek anlamda çokkültürlü bir imparatorluk olarak birleştirmek istiyorlardı. Ve Yuan Çin’inin en esaslı silahı – Moğollar’ın kanlı ününe rağmen – kılıç değil ticaretti: değerli taşlar, dokumalar, baharatlar, metaller vs. “Moğol Barışı”nın amblemi, askeri gücün izdüşümü değil ticaret yollarıydı. Moğol büyük stratejisi, savaştan çok daha fazla ticaret üzerine inşa edilmişti. Çin’in bugünkü büyük stratejisini anlamak istiyorsanız, Kubilay Han’ın imparatorluğundan ötesine bakmanıza gerek yok.

Fakat Kubilay Han bu tasarısında hepten muvaffak olmadı. Pers ve Rusya Çin’in kontrolünün ötesindeydi ve Çin’den Himalayalar yüksek duvarı ve her iki yandaki denizlerle ile ayrılmış olan Hint altkıtası, kendi jeopolitik adasında kalıyordu. Yine de Kubilay Han, her zaman Çin medeniyetinin tarımsal beşiği olmuş olan üssünü, orta ve doğu Çin’de, batı çölünün Müslüman azınlık bölgelerinden uzakta güçlendirdi. Bunların tümü içinde, Marco Polo’nun dünyasının jeopolitik karakteristiği, kabaca bugünkü jeopolitiğimize denk düşer.

Marco Polo geleceği Çin’de görmüştü. Kömür, kâğıt para, gözlük ve barut Avrupa’nın o dönem bilmediği Çin harikalarıydı. Hangzhou şehri ise, dev hendeği ve kanalları üzerindeki yüzlerce köprüsü ile, Marco Polo’nun gözünde Venedik kadar güzeldi. Fakat Tibet’e seyahati, kasti yıkımı ve uzak bir vilayetin zorla bağlanması ile, onun Yuan Çin egemenliğinin karanlık yüzünü de görmesini sağladı.

Hindistan jeopolitik adasının yanı sıra, Marco Polo’nun Seyahatler’inde anlattığı özellikle önemli iki kara parçası Rusya ve Pers (veya bugün verdiğimiz adla İran). Çok az ve uzaktan gözlemlediği Rusya’yı, kürk zengini verimli bir boş arazi olarak anlatıyor. Pers ülkesi ise rotasının daha çoğunu kapsıyor. İran, onun gözünde Çin’den sonra ikinci geliyor, Pers İmparatorluğu’nun hem Büyük İskender’in hem de Herodot’un yollarına hükmettiği gibi. Pers ülkesi, antikitede Nil’i, İndus’u ve Mezopotamya’yı ticaret yolları üzerinden Çin ile bağladığı için tarihin ilk süpergücü. Tarihte çok sık olduğu üzere, her şey, Yüksek Orta Çağlar’da dili İslam’ın Doğu’ya yayılmasında ana araç olan Pers ülkesi ile ilgiliydi. Dolayısıyla, Avrasya’nın Marco Polo’nun ömrünü kapsayan 13. yüzyıldaki bir haritası – “Büyük Han’ın İmparatorluğu” ve “Pers Hanları” tarafından paylaşılan – şimdi çok daha karmaşık ve teknolojik bir şeyin arkaplanı.

Rusya ve Çin’i özellikle kırılgan yapan şey, bu devletlerin halen, egemen etnik ve dini gruplarının anayurtlarının ötesine uzanan gerçek anlamda imparatorluk boyutuna sahip toprakları kapsamaları.

Tüm bu karmaşıklık içinde, Türkiye, İran, Rusya ve Çin’in imparatorluk deneyimleri bugün her bir ülkenin jeopolitik stratejisini açıkladığından, imparatorluğun dünya işlerinin düzenleyici ilkesi olmayı sürdürdüğünü aklınızda tutun. Aynı miras her bir ülkenin nasıl zayıflayabileceğini veya kısmen parçalanabileceğini de açıklıyor. Avrasya’yı tanımlamaya devam eden şey, tarihin değişmezliği – imparatorluğun sağladığı istikrar değil sadece; başkentteki krizler uzak vilayetlerde yönetilemezliğe yol açtığından, emperyal hanedanlıklar arasındaki fetret devirlerinde ortaya çıkan kaos da aynı zamanda. Ve dünya çapında artan şekilde içbağlantılı hale gelen krizlerden patlak veren istikrarsızlığa ek olarak, iletişim teknolojisinin bireyleri ve küçük grupları güçlendirmesi sebebiyle, emperyal yönelimli güç merkezleri her zamankinden daha büyük tehdit altında. Ve tüm bu devletlerin, özellikle de kendi iç istikrarları asla garanti görülmemesi gereken Rusya ve Çin’in yüz yüze oldukları akut ekonomik zorluklara dair daha hiçbir şey söylemeksizin durum bu.

Dolayısıyla yeni Avrasya haritasının ilk katmanını Geçkin İmparatorluklardan müteşekkil olarak düşünün: ilan edilmemiş imparatorluklar ama, yine de emperyal bir zihniyetten işliyorlar, resmi torak toprak kontrolleri, Türkiye ve İran’ın durumunda, kendi eski egemenlik alanlarından çok daha az – ve Rusya ve Çin’in durumunda daha geniş. Rusya ve Çin’i özellikle kırılgan yapan şey, bu devletlerin halen, egemen etnik ve dini gruplarının anayurtlarının ötesine uzanan gerçek anlamda imparatorluk boyutuna sahip toprakları kapsamaları. George Kennan, emperyalizm için en büyük argümanın “arızi gereklilik” olduğunu söylemişti, yani “bu toprakları almazsak, başka biri alacak ve bu daha kötü olacak.” Bu sebeple, emperyalizm şu ya da bu şekilde, asla ölmeyecek.

Çeviri: Serap Şen

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s